ਵਿਸ਼ਵ ਆਬਾਦੀ ਦਿਵਸ
ਵਿਸ਼ਵ ਆਬਾਦੀ ਦਿਵਸ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?
ਵਿਸ਼ਵ ਆਬਾਦੀ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 11 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (UNDP) ਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ 1989 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ 11 ਜੁਲਾਈ 1987 ਨੂੰ “ਪੰਜ ਅਰਬ ਦਿਵਸ” (Five Billion Day) ਤੋਂ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ।
ਕਿਉਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਵਿਸ਼ਵ ਆਬਾਦੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ:
- ਵੱਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
- ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ
- ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ
- ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ
ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ
- ਘੱਟਦੀ ਮੌਤ ਦਰ
- ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ
- ਉੱਚ ਜਨਮ ਦਰ
- ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ
- ਘੱਟਦੀ ਮੌਤ ਦਰ
ਮੈਡੀਕਲ ਤਰੱਕੀ: ਦਵਾਈਆਂ, ਟੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਕਾਰਨ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।
ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ: ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਬਿਹਤਰ ਸਵੱਛਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੇ ਮੌਤ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।
2.ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ
ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ: ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਾਂ, ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
3. ਉੱਚ ਜਨਮ ਦਰ
ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਜਾਂ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ:ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ: ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਚ ਜਨਮ ਦਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ:ਕਈ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਬਾਲ ਵਿਆਹ: ਕਈ ਪਛੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੜਕੀਆਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਾਲ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮ:ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ: ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
4. ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ
ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ (Immigration) ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਦਰ ਘੱਟ ਹੋਵੇ।
ਆਂ ਹਨ।
ਵੱਧਦੀ ਆਬਾਦੀ: ਲਾਭ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ
ਲਾਭ
ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਪਤਕਾਰ (consumers) ਹਨ। ਇਹ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਮਾਗਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਹੱਲ। ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ।
ਨੁਕਸਾਨ
ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ
ਵੱਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜਭਾੜ ਵੱਧਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵੱਧ ਮੰਗ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਆਬਾਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਪਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ, ਤਾਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਵੱਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕੂੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ
ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਅਪਰਾਧ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
ਆਬਾਦੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ (multi-faceted) ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਈ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ
- ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
- ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ
- ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ
- ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣਾ
- ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ
ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਲਾਭਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ।
ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਫਾਇਤੀ ਦਰਾਂ ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣਾ
ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਬਾਦੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੀਨ ਦੀ “ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਨੀਤੀ” (ਜੋ ਹੁਣ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ), ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਕਸਰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਬਾਦੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮੀਡੀਆ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਣਾ।
